در شرایطی که تغییرات اقلیمی، کاهش نزولات جوی و افت شدید سفره‌های آب زیرزمینی بخش‌های وسیعی از فلات ایران را با پدیده پیشروی بیابان‌ها و ریزگردها مواجه کرده است، اجرای پروژه‌های احیای پوشش گیاهی نقشی حیاتی در امنیت زیست‌محیطی ایفا می‌کند. در این میان، پویش‌های کلان مانند «کاشت یک میلیون نهال بومی در مناطق خشک»، فراتر از یک اقدام نمادین، راهبردی اصولی برای بازسازی تعادل اکولوژیک و مهار فرسایش خاک در مناطق حساس کشور به شمار می‌رود.
چرا تاکید بر «گونه‌های بومی» حیاتی است؟
تاریخ بیابان‌زدایی نمونه‌های متعددی از خطاهای پرهزینه در انتخاب گونه‌های گیاهی ناسازگار را ثبت کرده است؛ گونه‌های مهاجمی مانند کهور پاکستانی یا اکالیپتوس در برخی اقلیم‌ها اگرچه رشد سریعی داشتند، اما به دلیل مصرف بالای آب و آسیب به تنوع زیستی خاک، در درازمدت خسارت‌بار ظاهر شدند.
تمرکز بر کاشت گونه‌های بومی نظیر تاغ، گز، بنه (پسته وحشی)، بادام کوهی، اسکنبیل و اقاقیا بومی واجد مزایای بی‌بدیلی است:
۱. سازگاری ژنتیکی با تنش‌های محیطی: این گیاهان در طی هزاران سال با کم‌آبی مفرط، خاک‌های شور و نوسانات شدید دمایی سازگار شده‌اند.
۲. نیاز آبی بسیار پایین: پس از استقرار اولیه در یکی دو سال نخست، ریشه‌های عمیق این گونه‌ها آب مورد نیاز خود را از رطوبت عمقی خاک جذب کرده و دیگر نیازی به آبیاری مداوم ندارند.
۳. حفظ تعادل زیست‌بوم: گونه‌های بومی بستر مناسبی برای بازگشت پرندگان، حشرات گرده‌افشان و حیات وحش منطقه فراهم می‌سازند.
کارکردهای چندگانه کمربند سبز در اقلیم‌های خشک
اجرای موفق این طرح در ابعاد میلیونی، زنجیره‌ای از کارکردهای حیاتی را به همراه دارد:
- تثبیت ماسه‌های روان و مهار ریزگردها: پوشش متراکم گیاهان بومی سرعت باد در نزدیکی سطح زمین را کاهش داده و مانع از برخاستن ذرات خاک و مدفون شدن جاده‌ها، ریل‌های راه‌آهن و سکونتگاه‌های روستایی می‌شود.
- تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی: ریشه درختچه‌های بیابانی خاک را اسفنجی کرده و ضریب نفوذ آب را در هنگام بارش‌های سیل‌آسا به شدت افزایش می‌دهد که مانع از هدررفت روان‌آب‌ها و ایجاد سیلاب‌های مخرب می‌گردد.
- ترسیب کربن و تعدیل خرده‌اقلیم (Microclimate): استقرار این حجم از نهال، دمای محلی هوا را تعدیل کرده و مقادیر قابل توجهی از گازهای گلخانه‌ای را از اتمسفر جذب می‌کند.
الزامات موفقیت: از «کاشت» تا «داشت و نگهداشت»
بزرگ‌ترین چالش در پروژه‌های نهال‌کاری، تمایل به تمرکز بر آمارهای کاشت و غفلت از فرآیند نگهداری تا زمان استقرار کامل ریشه‌هاست. برای تضمین موفقیت طرح کاشت یک میلیون نهال، رعایت سه محور الزامی است:
۱. استفاده از روش‌های نوین ذخیره رطوبت: به‌کارگیری پلیمرهای سوپرجاذب، مالچ‌های زیستی و حفر چاله‌های هلالی (سامانه‌های سطوح آبگیر باران) برای جذب حداکثری بارش‌های فصلی.
۲. مشارکت مستقیم جوامع محلی و عشایری: تا زمانی که ساکنان محلی از حفاظت این عرصه‌ها منتفع نشوند و در قرق و مراقبت نقش نداشته باشند، خطر چرای مفرط دام مانع از رشد نهال‌ها خواهد شد.
۳. پایش علمی و داده‌محور: ثبت مختصات جغرافیایی (GIS) نهال‌کاری‌ها و رصد درصد بقای نهال‌ها از طریق تصاویر ماهواره‌ای و پایش میدانی در طول سه سال نخست.
