اعلام ورود طرح جامع احیای تالاب‌های کشور به مرحله‌ای تازه، نقطه عطفی در سیاست‌های زیست‌محیطی و مدیریت منابع آب به شمار می‌رود. تالاب‌ها به‌عنوان پیچیده‌ترین، غنی‌ترین و در عین حال آسیب‌پذیرترین اکوسیستم‌های زمین، در دهه‌های اخیر تحت تأثیر برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی، سدسازی‌های بالادست، تغییر کاربری اراضی و خشکسالی‌های پیاپی دچار زوال نگران‌کننده‌ای شده بودند. مرحله نوین این طرح نشان‌دهنده یک تغییر ریل اساسی است: عبور از تصمیمات واکنشی و جزیره‌ای، و حرکت به سوی مدیریت جامع و پایدار حوضه آبریز.
چرا مرحله تازه متفاوت است؟ دگرگونی در پارادایم
در مراحل پیشین، عمده اقدامات به مواردی چون لایروبی‌های مقطعی یا رهاسازی‌های موردی آب در فصول پربارش محدود می‌شد که کارایی چندانی در درازمدت نداشتند. مرحله جدید طرح احیا بر سه ستون اساسی استوار است:
۱. تثبیت حقابه زیست‌محیطی بر پایه علم: تعیین دقیق و غیرقابل مذاکره سهم آب تالاب‌ها در تمام فصول سال و الزام وزارت نیرو و بهره‌برداران به تخصیص واقعی آن، بدون اولویت‌بخشی صرف به بخش‌های کشاورزی و صنعتی.
۲. حکمرانی مشارکتی آب: ورود مستقیم تشکل‌های محلی، کشاورزان و صیادان به ساختار تصمیم‌گیری برای مدیریت منابع؛ چرا که بدون همراهی ذی‌نفعان محلی، هیچ طرح محیط‌زیستی به بار نخواهد نشست.
۳. به‌کارگیری فناوری‌های پایش ماهواره‌ای: رصد برخط سطح ایستابی، پایش تبخیر و سنجش پوشش گیاهی تالاب‌ها از طریق سامانه‌های سنجش از دور (Remote Sensing) جهت سنجش دقیق میزان اثربخشی اقدامات.
کارکردهای اکولوژیک و حیاتی تالاب‌ها
احیای تالاب‌ها یک اقدام فانتزی یا صرفاً گردشگری نیست، بلکه پای مرگ و زندگی اقلیم‌های پیرامونی در میان است. تالاب‌های زنده و پرآب سه نقش بی‌بدیل ایفا می‌کنند:
- مهار کانون‌های ریزگرد و غبارهای سمی: خشک شدن تالاب‌ها بستر آن‌ها را به منابع بزرگ تولید ریزگردهای نمکی و حاوی فلزات سنگین تبدیل می‌کند که سلامت میلیون‌ها ساکن شهرهای اطراف را مستقیماً تهدید می‌نماید. احیای آب، این کانون‌ها را به طور کامل تثبیت می‌کند.
- پالایش طبیعی آب و تغذیه سفره‌ها: گیاهان تالابی مانند نی و لویی مانند یک فیلتر زیستی عمل کرده و سموم و فلزات سنگین را از آب‌های ورودی جذب می‌کنند. همچنین نفوذ آب تالاب، سفره‌های آبخوان‌های زیرزمینی را تغذیه کرده و فرونشست زمین را مهار می‌سازد.
- پناهگاه تنوع زیستی: تالاب‌ها توقفگاه‌های استراتژیک در مسیر مهاجرت صدها گونه پرنده نادر جهانی هستند و تنوع ژنتیکی گیاهی و جانوری گسترده‌ای را پشتیبانی می‌کنند.
پیوند احیا با اصلاح ساختار کشاورزی
بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب در بالادست تالاب‌ها، بخش کشاورزی سنتی است. از این رو، مرحله نوین طرح احیا پیوند مستقیمی با «تغییر الگوی کشت» و «افزایش بهره‌وری آب» برقرار کرده است.
حمایت از کشت گونه‌های کم‌آب‌بر، ترویج سامانه‌های نوین آبیاری تحت فشار و قطره‌ای، بازچرخانی پساب‌های تصفیه‌شده، و توسعه معیشت‌های جایگزین برای کشاورزان حاشیه تالاب (نظیر بوم‌گردی پایدار و آبزی‌پروری کنترل‌شده)، راهبردهایی هستند که ضمن تأمین آب تالاب، امنیت معیشتی جوامع محلی را به خطر نمی‌اندازند.
